პოლიტიკური სპორტი: ოლიმპიური პროტესტი

 
 ბელგიის ოლიმპიადა გახდა პირველი მკაფიო ნიშანი იმისა, რომ სპორტი პოლიტიკის უმთავრესი ელემენტი გახდა მე-20 საუკუნეში, 1920 წელს ბელგიის ქალაქ ანტვერპენში გამართულ ოლიმპიადაზე არ მიიწვიეს პირველ მსოფლიო ომში დამარცხებული ქვეყნები: გერმანია, ავსტრია, უნგრეთი, ბულგარეთი და ოსმალეთის იმპერია. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ევროპული და დასავლური სახელმწიფოები. საბჭოთა რუსეთს არ სწყალობდნენ 30-იანი წლების შუა რიცხვებამდე. 

 1936 წლის ოლიმპიადა არის კიდევ ერთი თვალსაჩინო მაგალითი, თუ როგორ გამოიყენა ხელისუფლებამ სპორტული აქტივობა საკუთარი პოლიტიკის გასაძლიერებლად. მოკავშირე მუსოლინის ფეხბურთში მიღწეული „წარმატების“ შედეგ ჰიტლერს ძალიან სურდა ოლიმპიადაზე მესამე რაიხის და არიული რასის სიდიადე დაემტკიცებინა მთელი მსოფლიოს თვალწინ. გერმანიამ მასპინძლობის უფლება 1931 წელს მოიპოვა, როდესაც ჯერ კიდევ არ იყო ადოლფ ჰიტლერი ხელისუფლებაში. ნაცისტების მთავრობაში მოსვლის შემდეგ ბევრმა ქვეყანამ გამოხატა პროტესტი და ბოიკოტის გამოცხადების სურვილი, მაგრამ ბოიკოტს არ შეუერთდნენ ისეთი ქვეყნები როგორებიცაა ამერიკის შეერთებული შტატები, დიდი ბრიტანეთი და ჰიტლერმა ეს ყველაფერი სათავისოდ გამოიყენა. მიუხედავად დიდი ქვეყნების თანხმობისა, ოლიმპიადას ხმაურის გარეშე თავიდანვე არ ჩაუვლია, ნაცისტურმა გერმანიამ უარი უთხრა ებრაული ფესვების მქონე ამერიკელ სპორტსმენებს მონაწილეობაზე, რაც არ უნდა მოულოდნელი იყოს ეს ფაქტიც არ გამოდგა ამერიკისთვის იმის მიზეზი რომ ბერლინისთვის ბოიკოტი გამოეცხადებინათ. სამაგიეროდ ებრაელების ნაცვლად წასულმა, ჯესი ოუენსმა ჰიტლერს საშინაო ოლიმპიადაზე აგემა მარცხი, არამხოლოდ სპორტული არამედ იდეოლოგიური კუთხითაც. 

 მიუხედავად იმისა, რომ გერმანელებს სპორტულ დონეზე უმაღლესი მომზადება ჰქონდათ გავლილი და ოლიმპიადაზე უპირობა გამარჯვება მოიპოვეს - 38 ოქრო, 31 ვერცხლი და 32 ბრინჯაოს - ჯამში 101 მედლით, რეჟიმმა იდეოლოგიურად მაინც მარცხი განიცადა. ჰიტლერს ამ ოლიმპიადით სპორტულის გარდა იდეოლოგიური სიძლიერის და რასობრივი თეორიის სიმართლის დამტკიცება სურდა, რაშიც ხელი შეუშალა შავკანიანმა მძლეოსანმა ჯესი ოუენსმა, რომელმაც 4 ოქროს მედალი მოიპოვა, მარათონის სხვადასხვა დისტანციასა და სიგრძეზე ხტომაში.

აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ადოლფ ჰიტლერი მიესალმა ამერიკელ სპორტსმენს და გამარჯვებაც მიულოცა, მაგრამ ეს ფაქტი დღემდე რჩება მესამე რაიხის იდეების დამარცხების სიმბოლოდ.

 ხმაურითა და მრავალმხრივი ბოიკოტით გამოირჩა 1956 წლის ავსტრალიაში გამართული ოლიმპიადა. მელბურნში გამგზავრებაზე უარი განაცხადა ჩინეთმა, რადგან ოლიმპიურმა კომიტეტმა არსებობაში პირველად ტაივანს საკუთარი სახელით დართო ოლიმპიურ თამაშებში მონაწილეობის უფლება. ოლიმპიადას ბოიკოტი გამოუცხადა უნგრეთმა, შვეიცარიამ, ნიდერლანდებმა და ესპანეთმა საბჭოთა კავშირის უნგრეთში შეჭრის გამოო. სუეცის არხში განვითარებული კრიზისის გამო ოლიმპიადას განუდგა ეგვიპტე და მას მხარი დაუჭირა ერაყმა, ლიბანმა და კამბოჯამ.

 1968 წლის მეხიკოს თამაშების დაწყებამდე სან-ხოსეს სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი ჰარი ედვარდსი შავკანიანებს ოლიმპიადის ბოიკოტისკენ მოუწოდებდა, ამერიკის საზოგადოებაში გამეფებული რასიზმისადმი პროტესტის ნიშნად. სპორტსმენებს თამაშებში მონაწილეობაზე უარი არ უთქვამთ, მაგრამ მისტერ ედვარდსის შერიგებამ შედეგი მაინც გამოიღო - ორმა აფროამერიკელმა მძლეოსანმა, ტომი სმიტმა და ჯონ კარლოსმა,  დაჯილდოების ცერემონიაზე დროშას ზურგი აქციეს და ჰაერში აღმართული შეკრული მუშტებით, რომელზეც შავი ხელთათმანი ეკეთათ რასიზმი გააპროტესტეს. სპორტსმენებს აგრეთვე არ ეცვათ ფეხსაცმელები და თავები ჰქონდათ დახრილი. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ მათ სოლიდარობა გამოუცხადა კვარცხლბეკზე მყოფმა ვერცხლის პრიზიორმა ავსტრალიელმა პიტერ ნორმანმა. აფროამერიკელი სპორტსმენები სამუდამოდ მოკვეთეს ოლიმპიადებიდან, პირდაპირ მსგავსი სასჯელი არ მიუღია ავსტრალიელ მძლეოსანს, მაგრამ ნორმანისთვისაც ეს ბოლო ოლიმპიადა აღმოჩნდა, მას ავსტრალიის ფედერაცია აღარ სწყალობდა. წლების შემდეგ ისტორია გადაფასდა, სმიტს და კარლოსს თანასწორობისთვის ბრძოლა დაუფასდათ - სან ხოსეს უნივერსიტეტში დაიდგა მათი მუშტებაღმართული მონუმენტი.

 
 ერთ-ერთი ყველაზე გახმაურებული ბოიკოტი ოლიმპიადების ისტორიაში კაცობრიობამ იხილა 1980 წელს, საბჭოთა კავშირის დედაქალაქ მოსკოვში ჩატარებულ ოლიმპიადაზე. მოსკოვის თამაშების დაწყებამდე აშშ-ს პრეზიდენტმა ჯიმი კარტერმა მსოფლიოს ქვეყნებს მოსკოვის ოლიმპიადის ბოიკოტისკენ მოუწოდა. მიზეზი წინა წელს საბჭოთა ჯარების ავღანეთში შეჭრა გახლდათ. ბოიკოტს სამოცზე მეტი ქვეყანა შეუერთდა, მათ შორის კანადა, გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა, იაპონია, ჩინეთი, ნორვეგია. ზოგიერთი იმ ქვეყნის დელეგაციამ, რომელიც ბოიკოტს არ შეუერთდა, პროტესტი უშუალოდ თამაშებზე გამოხატა სხვადასხვა ფორმით: ათამდე დელეგაცია საერთოდ არ გამოვიდა გახსნის აღლუმზე. ხოლო სპორტსმენების ნაწილი არა სახელმწიფო დროშის ქვეშ, არამედ ოლიმპიური კომიტეტის დროშის ქვეშ გამოვიდნენ როგორც ოლიმპიადის გახსნაზე, ასევე შეჯიბრებებზე.


 4 წლის შემდეგ, ლოს ანჯელესში ჩატარებულ ოლიმპიადას ამჯერად ბოიკოტი გამოუცხადა საბჭოთა კავშირმა და სოციალისტური ბანაკის ქვეყნების უმრავლესობაც აიყოლია, ეს იყო ერთგვარი რევანში და პოლიტიკური სვლა ორ ბანაკს შორის, რომელიც ცივი ომის მიმდინარეობისას ებრძოდა ერთმანეთს.
2016 წელს რიოს ოლიმპიადაზე, ეთიოპიელმა მძლეოსანმა ფეისა ლილესამ ფინიშის ხაზზე მისვლისას ხელები გადააჯვარედინა, რითაც მთელს მსოფლიოს მოუწოდა ეთიოპიაში მიმდინარე საპროტესტო აქციების დაინტერესებულიყვნენ. სპორტსმენმა შიშობდა, რომ ეს პოლიტიკური ჟესტი შესაძლოა სიცოცხლის ფასად დასჯდომოდა. მაინც გარისკა - მთელ მსოფლიოს მშობლიურ რეგიონ ორომიაში მცხოვრები ხალხის ტკივილი გააცნო. ამ რეგიონში მცხოვრები ხალხი ათწლეულია ცენტრალური ხელისუფლებისგან ჩაგვრასა და შევიწროებას განიცდის, მშვიდობიანი აქციებს კი არაერთი მომიტინგე ემსხვერპლა ხელისუფლების მიერ ძალის გადაჭარბებისა და მომიტინგეების მიმართ გამოყენებული არაპროპორციული ქმედების გამო.

 ჩვენ მიერ მიმოხილული ისტორიები და მაგალითები ნათლად გვაჩვენებს, სპორტის როლს თანამედროვე სამყაროში. სპორტსმენების მიერ გაჟღერებული სიტყვებს შეუფასებლად დიდი იმპულსის შექმნა შეუძლია პროტესტის გავრცელებისა და დემოკრატიული, ჯანსაღი, თანასწორუფლებიანი სამყაროს აშენებაში. შესაძლოა კონკრეტული ჟესტი ან პროტესტის სხვა ფორმა იმ მომენტში საფრთხის შემცველიც კი იყოს და მთავრობებს არ ეხამუშებოდეთ. მაგრამ ისტორია ყველაფერს თავის სახელს უჩენს და აუცილებლად ფასდება. მუშტები რომ არ შეეკრათ, ტომი სმიტი და ჯონ კარლოსი, ალბათ, კიდევ ბევრ მედალს მოიგებდნენ, მაგრამ მათი ქმედება ბევრად დიდებულად დარჩა მსოფლიო სპორტისა და თანასწორობის ბრძოლის ისტორიაში, იმაზე დიდებულად ვიდრე 5 ოქრო და 3 ბრინჯაოა....